ที่ปรึกษาฮิวแมนไรท์วอชท์ได้ขยายภาพของความขัดแย้งที่ชายแดนใต้ ด้วยมุมมองของกฎหมายสากลซึ่งนำพาเราให้พยายามเข้าใจสถานการณ์ที่เป็นจริง และข้อจำกัดที่ผู้ใช้ความรุนแรงทุกฝ่ายต้องเผชิญ รวมถึงแนวโน้มของการก่อตัวการต่อสู้ห้ำหั่นใน "หนทางการเมือง" ด้วย

เป็นที่ทราบกันดีว่า ปัญหาความขัดแย้งในจังหวัดชายแดนภาคใต้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นหลังเหตุการณ์ปล้นปืนเมื่อ 4 ปีที่ผ่านมา แต่สถานการณ์ในห้วง 4 ปีนี้คือส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การต่อสู้อันยาวนานของชาวมลายูมุสลิมที่ต้องการคงไว้ซึ่งอัตลักษณ์ทางภาษา ศาสนา ชาติพันธุ์ และวัฒนธรรมของตน ตลอดจนเรียกร้องความเป็นธรรมและความเท่าเทียมจากรัฐไทยเท่านั้น

การวิเคราะห์ภาพรวมสถานการณ์ชายแดนภาคใต้ของ กอ.รมน. กองทัพภาคที่ 4 กองทัพบก ทุกฝ่ายพูดเสียงเดียวกันว่าการก่อเหตุรุนแรงชายแดนภาคใต้ลดลงจากปฏิบัติการทางทหารในช่วงที่ผ่านมา การทำลายโครงสร้างการจัดตั้งอาจทำให้ขบวนการก่อความไม่สงบเสียเปรียบในเชิงยุทธศาสตร์ แต่ก็ไม่อาจปฏิเสธได้ถึงความรุนแรงที่ยังคงเกิดขึ้นเป็นระยะ ซึ่งพัฒนาไปเป็นความรุนแรงเชิงคุณภาพ สิ่งที่ต้องระวังก็คือการใช้ยุทธวิธีก่อความรุนแรงชดเชยการเสียเปรียบทางยุทธศาสตร์